Oleh Kizito Makoye
SAMARKAND, Uzbekistan (IPS) – Setiap tahun, apabila awan gelap berkumpul di atas hutan tebal di Filipina, Mini Baeyens yang berusia 56 tahun daripada suku Aplay Kankanaey akan memerhati langit dengan penuh waspada.｜ENGLISH｜JAPANESE｜
Pada suatu petang, ketika beliau bersiap untuk memasuki hutan bagi mengumpulkan tumbuhan ubatan, seekor helang Filipina yang gagah muncul dari celah kanopi hutan dan berlegar-legar di atasnya. Bagi orang luar, ia hanyalah seekor burung yang jarang ditemui sedang terbang. Namun bagi Baeyens, ia adalah seorang pembawa pesan.
Datuknya telah mengajarnya untuk memerhati dengan teliti. Kemunculan helang itu pada waktu yang luar biasa serta arah penerbangannya sering menjadi petanda perubahan cuaca atau amaran tentang bahaya yang bakal berlaku.
Pada hari itu, Baeyens membatalkan perjalanannya. Beberapa jam kemudian, hujan lebat membadai kawasan pergunungan, mencetuskan banjir besar dan tanah runtuh yang melanda komuniti berhampiran.
Selama beberapa generasi, masyarakat Orang Asli di Filipina bergantung pada pengetahuan tradisional untuk terus hidup dalam landskap yang semakin terjejas akibat kemerosotan alam sekitar.
“Pada waktu tertentu dalam sehari, seminggu atau sebulan, helang itu akan muncul, dan hanya komuniti Orang Asli di kawasan tersebut yang dapat mentafsir mesej yang disampaikan oleh hidupan liar itu melalui kehadiran helang Filipina,” jelas Giovanni Reyes, seorang pemimpin Orang Asli dari Filipina, dengan menggunakan anekdot berdasarkan pengalaman Baeyens.
Menurut Reyes kepada IPS, amaran-amaran sebegini mewujudkan hubungan timbal balik antara hidupan liar dan manusia.
“Apabila helang itu memberikan amaran kepada anda, masyarakat akan melindungi habitatnya sebagai balasan,” kata Reyes. “Perlindungan habitat tersebut telah membawa kepada pemuliharaan wilayah itu.”
Kadangkala, jelasnya, kemunculan helang itu menandakan adanya bahaya.
“Mereka akan mengatakan bahawa ribut besar akan datang berdasarkan kemunculan helang tersebut, dan oleh itu tiada sesiapa yang sepatutnya keluar kerana bahaya yang mungkin dihadapinya.”
Ketika para menteri kerajaan, pakar alam sekitar dan wakil masyarakat sivil berhimpun minggu ini di Samarkand untuk Perhimpunan Kelapan Global Environment Facility (GEF) bagi mencari penyelesaian pembiayaan terhadap krisis alam sekitar global, para pemimpin Orang Asli berkata bahawa kisah seperti yang dialami Baeyens mendedahkan satu hakikat yang sering terlepas pandang: pengetahuan Orang Asli bukan sahaja merupakan warisan budaya, tetapi juga alat praktikal untuk kelangsungan hidup.
Buat pertama kali dalam sejarah pembiayaan alam sekitar antarabangsa, masyarakat Orang Asli semakin diiktiraf bukan sekadar sebagai penerima manfaat projek pemuliharaan, tetapi juga sebagai rakan kongsi, penasihat dan pemegang hak yang sistem pengetahuan mereka amat penting dalam mencapai matlamat global berkaitan iklim dan biodiversiti.
Kitaran penambahan dana GEF-9 menandakan satu perubahan yang penting, dengan masyarakat Orang Asli bakal diiktiraf secara rasmi dan dilibatkan sebagai rakan strategik utama dalam melindungi ekosistem semula jadi dunia yang masih berbaki serta mengintegrasikan sumbangan mereka ke dalam usaha pemuliharaan global.
Di tengah-tengah perubahan ini ialah Giovanni Reyes, Pengerusi Kumpulan Penasihat Orang Asli (IPAG) kepada Global Environment Facility (GEF), salah satu mekanisme pembiayaan alam sekitar terbesar di dunia.
Dilahirkan di Sagada di kawasan pergunungan Cordillera di utara Philippines, Reyes merupakan anggota masyarakat Orang Asli Kankana’ey.
Penglibatannya dalam advokasi bermula daripada pengalaman menyaksikan apa yang beliau sifatkan sebagai “pencerobohan pembangunan” (development aggression) di wilayah Orang Asli.
“Salah satu sebab utama yang mendorong saya untuk membangunkan pendirian bagi dan bagi pihak komuniti Orang Asli ialah pencerobohan pembangunan yang telah berlaku di wilayah kami, termasuk pembalakan berskala besar dan pembinaan empangan yang boleh menyebabkan komuniti-komuniti tenggelam di bawah air,” katanya.
Kerja beliau telah membawanya dari kampung-kampung terpencil di kawasan pergunungan ke rundingan alam sekitar peringkat global, di mana beliau menegaskan bahawa komuniti Orang Asli mesti diiktiraf bukan sebagai penghalang kepada pembangunan, tetapi sebagai penjaga ekosistem.
Satu detik penting berlaku pada tahun 2011 apabila Giovanni Reyes mengambil bahagian dalam usaha berskala nasional untuk memetakan wilayah Orang Asli di seluruh Philippines.
Bagi komuniti Orang Asli, pemetaan melibatkan lebih daripada sekadar melukis sempadan. Ia bermaksud menterjemahkan pengetahuan lisan yang diwarisi selama berabad-abad kepada bukti yang diiktiraf oleh kerajaan dan institusi.
“Kami perlu menterjemahkan pengetahuan Orang Asli tentang bentuk muka bumi, landskap mereka dan sempadan wilayah mereka, lalu menukarkannya kepada dimensi fizikal dalam bentuk peta,” jelas Reyes.
Peta-peta yang dihasilkan kemudiannya menjadi alat yang sangat berkuasa dalam perjuangan dari segi perundangan dan politik.
“Pemetaan ini akan menunjukkan atau membuktikan kepada kerajaan bahawa kami bukan sahaja mampu memberikan penjelasan secara lisan tentang siapa kami, tetapi kami juga mempunyai bukti yang menunjukkan bahawa inilah wilayah kami dalam bentuk peta yang dibangunkan sendiri oleh masyarakat Orang Asli.”
“Bolehkah saya memaklumkan kepada negara-negara pihak yang terlibat dalam konvensyen-konvensyen ini, sama ada berkaitan iklim mahupun biodiversiti, bahawa wilayah Orang Asli merupakan jantung planet ini?”
Apa yang terhasil daripada usaha tersebut ialah satu bentuk kerjasama yang jarang berlaku antara pengetahuan tradisional dan sains moden.
“Terdapat suatu penyelarasan antara pengetahuan tradisional dan sains,” kata Giovanni Reyes.
Pada hari ini, gabungan kedua-duanya membantu komuniti Orang Asli memantau hutan, mengukur simpanan karbon dan menilai tahap kesihatan ekosistem menggunakan teknologi seperti pemetaan GPS.
“Jika anda menyelaraskan pengetahuan tradisional dan amalan anda dengan sains, anda boleh menghasilkan satu inventori yang membolehkan penentuan tahap kesihatan hutan,” katanya.
Namun begitu, melindungi wilayah-wilayah tersebut masih merupakan satu cabaran besar.
Menurut Reyes, hubungan kerohanian yang mendalam antara masyarakat Orang Asli dengan tanah mereka sering menyebabkan mereka bertentangan dengan projek-projek pembangunan.
“Masyarakat Orang Asli mempunyai tapak suci dan kawasan ritual suci mereka sendiri, sama seperti penganut Katolik dan Gereja mempunyai katedral mereka.”
Sungai, anak sungai dan hutan bukan sekadar sumber semula jadi, tetapi sebahagian daripada landskap budaya yang hidup.
“Nilai-nilai agama dan kerohanian inilah yang membentuk semangat yang begitu kuat untuk melindungi kawasan-kawasan tersebut dengan apa jua cara.”
Namun, terlalu kerap penentangan itu datang dengan harga yang mahal.
“Apabila pembangunan berlaku di kawasan mereka, dan apabila mereka mengatakan tidak atas sebab budaya dan nilai kerohanian, mereka akan dikriminalkan dan dianggap sebagai pengganas.”
Menurut Giovanni Reyes, perjuangan yang dihadapi masyarakat Orang Asli di Philippines mencerminkan cabaran yang dihadapi oleh komuniti Orang Asli di seluruh dunia.
Di peringkat global, perampasan tanah (land grabbing) telah muncul sebagai cabaran yang semakin serius kepada masyarakat Orang Asli, komuniti penggembala dan petani kecil, khususnya di negara-negara membangun yang mempunyai sistem pemilikan tanah yang lemah, dokumentasi hak milik yang tidak lengkap serta kelemahan tadbir urus yang menyebabkan komuniti mudah kehilangan tanah mereka.
Dari Africa hingga Asia dan Latin America, peningkatan permintaan terhadap tanah pertanian, sumber mineral, kawasan pemuliharaan dan projek pelaburan berskala besar telah memperhebat persaingan untuk mendapatkan tanah, yang sering meletakkan komuniti tempatan dalam konflik dengan kerajaan dan pelabur swasta.
Dalam banyak keadaan, komuniti yang telah mendiami dan mengurus tanah tersebut selama beberapa generasi tidak memiliki geran hak milik rasmi, sekali gus memudahkan pihak yang berkepentingan dan berpengaruh memperoleh kawasan tanah yang luas melalui perjanjian yang meragukan, amalan rasuah atau kelompongan undang-undang.
Negara Afrika Timur, Tanzania, telah menarik minat yang besar daripada pelabur asing yang mencari tanah untuk pertanian dan pelbagai usaha komersial lain. Namun, ketiadaan jaminan hak pemilikan tanah yang kukuh telah mendedahkan banyak komuniti luar bandar kepada risiko kehilangan tanah mereka.
Penganalisis menyatakan bahawa sesetengah pelabur telah memintas prosedur rasmi pemerolehan tanah dengan berunding secara langsung dengan pihak berkuasa kampung. Keadaan ini telah mencetuskan pertikaian, menjejaskan kepercayaan masyarakat dan menimbulkan tuduhan berhubung perampasan tanah.
Apabila sistem tradisional perlindungan tanah semakin lemah, komuniti yang terjejas semakin beralih kepada mahkamah, bantahan awam dan pemetaan tanah secara penyertaan (participatory land mapping) untuk mempertahankan hak mereka serta mendapatkan pengiktirafan undang-undang terhadap tanah adat dan tanah komuniti mereka.
Di Brazil, kumpulan Orang Asli terus berdepan dengan pembalakan haram, perlombongan haram dan penebangan hutan di Amazon, sambil menanggung kesan kemarau dan kebakaran yang semakin teruk akibat perubahan iklim.
Di Eswatini, yang dahulunya dikenali sebagai Swaziland, komuniti luar bandar semakin bergelut dengan kemarau yang berulang, kekurangan bekalan air dan kemerosotan produktiviti pertanian.
Walaupun terdapat perbezaan budaya yang besar antara mereka, masyarakat Orang Asli berkongsi satu realiti yang sama: mereka sering tinggal di kawasan yang mempunyai biodiversiti paling kaya di dunia, namun pada masa yang sama menanggung beban paling berat akibat kemerosotan alam sekitar dan gangguan iklim.
Inilah isu-isu yang kini dibawa oleh Giovanni Reyes ke hadapan Majlis Global Environment Facility (GEF).
“Peranan masyarakat Orang Asli di sini adalah untuk memberikan nasihat kepada majlis tersebut mengenai perkara-perkara yang memberi kesan kepada komuniti Orang Asli,” katanya.
Satu isu utama ialah memastikan projek-projek yang dibiayai melalui Global Environment Facility (GEF) menghormati prinsip Free, Prior and Informed Consent (FPIC), atau Persetujuan Bebas, Terdahulu dan Dimaklumkan.
“Saya menasihati majlis mengenai hak-hak tertentu, termasuk persetujuan bebas, terdahulu dan dimaklumkan, bahawa projek-projek yang memasuki wilayah Orang Asli, tanpa mengira agensi GEF yang melaksanakannya, mesti melalui proses persetujuan bebas, terdahulu dan dimaklumkan.”
Pengiktirafan yang semakin meningkat terhadap masyarakat Orang Asli dalam GEF menandakan satu pencapaian penting. Secara tradisinya, institusi pembiayaan alam sekitar utama banyak dibentuk oleh kerajaan dan agensi antarabangsa, dengan penyertaan masyarakat Orang Asli yang terhad dalam proses membuat keputusan.
Kini, wakil-wakil Orang Asli mempunyai peranan rasmi sebagai penasihat, yang mencerminkan kesedaran yang semakin meluas bahawa sasaran alam sekitar global tidak dapat dicapai tanpa peranan penjagaan dan pengurusan alam sekitar oleh masyarakat Orang Asli.
Sesungguhnya, Reyes berhujah bahawa masyarakat Orang Asli telah pun melepasi salah satu sasaran biodiversiti paling bercita-cita tinggi di dunia.
Kerangka Biodiversiti Global Kunming-Montreal menetapkan sasaran untuk melindungi 30 peratus daratan dan lautan dunia menjelang tahun 2030.
“Tetapi itu sebenarnya telah pun dicapai oleh masyarakat Orang Asli,” kata Giovanni Reyes. “Kawasan yang kini diurus oleh masyarakat Orang Asli adalah sekitar 32 hingga 40 peratus (dilindungi).”
Dengan kata lain, banyak komuniti Orang Asli telah lama memelihara ekosistem pada skala yang kini baru cuba dicapai oleh kerajaan-kerajaan di seluruh dunia.
Menurut Reyes, pencapaian ini bukanlah hasil program bernilai berbilion dolar, tetapi lahir daripada penjagaan berabad-abad yang berakar dalam budaya, sistem kepercayaan dan amalan tradisional.
“Wilayah masyarakat Orang Asli memberikan kapasiti yang paling besar dalam menyerap karbon kerana kawasan tadahan air dan pergunungan yang telah mereka pelihara,” katanya.
Ketika para delegasi di Samarkand membahaskan keutamaan pembiayaan, sasaran biodiversiti dan aspirasi iklim, Reyes menyampaikan satu mesej yang ringkas tetapi kuat.
“Bolehkah saya memaklumkan kepada negara-negara pihak dalam konvensyen ini, sama ada berkaitan iklim mahupun biodiversiti, bahawa wilayah masyarakat Orang Asli merupakan jantung planet ini?”
Beliau berhenti seketika sebelum mengembangkan metafora tersebut.
“Dan jika seseorang itu dimusnahkan atau dicederakan, tubuh akan runtuh, sama seperti apabila wilayah Orang Asli dirosakkan, maka ekosistem akan runtuh, dan biodiversiti akan runtuh.”
Di hutan-hutan Philippines, di mana komuniti masih melihat helang sebagai petunjuk, kebenaran itu telah lama difahami.
Cabaran kini, kata para pemimpin Orang Asli, adalah memastikan seluruh dunia benar-benar mendengar.
Nota: Perhimpunan Kelapan Global Environment Facility (GEF) sedang berlangsung sehingga 6 Jun 2026 di Samarkand.
Laporan ciri ini diterbitkan dengan sokongan Global Environment Facility (GEF). IPS bertanggungjawab sepenuhnya terhadap kandungan editorial, dan ia tidak semestinya mencerminkan pandangan GEF.
Laporan INPS Japan / IPS UN Bureau