By Katsuhiro Asagiri
ASTANA (INPS Japan) – Kazakistan, Avrupa ile Asya arasındaki konumundan uzun süredir fırsatlar yaratıyor. Savaşlar enerji arzını ve ticaret yollarını aksatırken ülke, coğrafi konumunu, enerji kaynaklarını ve sanayi deneyimini yapay zekâ çağında avantaja dönüştürmeye çalışıyor. ｜ENGLISH｜GERMAN｜JAPANESE｜
1 Ekim’de Astana’da başlayan AI & Digital Bridge 2026 etkinliğinde Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev ve uluslararası iş dünyasının liderleri; bilgi işlem altyapısı, yatırım, bağlantısallık ve eğitimi bir araya getiren bir vizyon ortaya koydu. Ertesi gün sergi alanında gerçekleştirilen bilgilendirmeler ve görüşmeler, bu vizyonun sanayinin modernleştirilmesine, gençler için istihdam yaratılmasına ve uluslararası iş birliğine nasıl dönüştürülmeye çalışıldığını ortaya koydu.
Doğal kaynakların ötesinde çeşitlenmeyi hedefleyen Kazakistan, bir yandan yabancı teknolojileri benimserken diğer yandan ülke içindeki araştırmacıları ve girişimcileri destekliyor. Amaç, yeni ekonomik değerin yaratıldığı bir merkez haline gelmek.
Jeopolitik gelişmeler bu hedefe ayrı bir önem kazandırıyor. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Çin ve Orta Asya’yı Hazar Denizi ve Güney Kafkasya üzerinden Avrupa’ya bağlayan demir yolu ve deniz güzergâhları ağı olan Orta Koridor’a yönelik ilgiyi artırdı. Rusya’yı bypass eden bu güzergâhta Kazakistan önemli bir kavşak noktası konumunda.
ABD ve İsrail’in bu yıl İran’a yönelik saldırılarının ardından Hürmüz Boğazı üzerinden deniz taşımacılığında yaşanan aksamalar da enerji tedarik güzergâhlarının çeşitlendirilmesinin önemini ortaya koydu. Kazakistan, ham petrolü Hazar Denizi üzerinden Azerbaycan’a ve oradan da Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı aracılığıyla Akdeniz’e taşıyan bir ihracat güzergâhını kullanıyor.
Bu petrol güzergâhı ile daha geniş kapsamlı Orta Koridor birbirinden farklı olsa da her ikisi de daha dayanıklı tedarik zincirleri arayan ülkelere seçenekler sunuyor. Mevcut başlıca güzergâhların yerini tamamen alamazlar; ancak Kazakistan’ın uluslararası bağlantısallık açısından bir merkez olma rolünü güçlendiriyorlar.
Haziran ayında Avrupa Birliği ve Kazakistan, Trans-Hazar Ulaştırma Koridoru’nun stratejik önemini yeniden teyit etti. Japonya da Aktau Limanı’ndaki gümrük işlemleri için kargo denetim ekipmanı sağlayarak Hazar güzergâhı boyunca malların daha sorunsuz hareket etmesini destekliyor.
Forumda bu bağlantısallığın dijital ekonomiye taşınmasına yönelik bir vizyon ortaya kondu: Malların ve kaynakların hareketine veri akışları, bilgi işlem kapasitesi ve uzmanlığın da eklenmesi.
ABD merkezli yatırım şirketi General Atlantic’in Yönetim Kurulu Başkanı ve CEO’su William Ford, yapay zekâyı kişisel bilgisayarlar, internet, mobil teknoloji ve bulut bilişimin ardından gelen bir sonraki büyük teknolojik dalga olarak nitelendirdi. Ford, yapay zekânın önemli miktarda sermaye ve enerji gerektirdiğini vurgularken nitelikli insan kaynağı ile düşük maliyetli elektriği Kazakistan’ın güçlü yönleri arasında gösterdi.
Bu değerlendirme, ülkenin kaynak tabanından yeni sanayilere uzanan bir yol ortaya koyuyor: Bilgi işlem altyapısına yatırım çekmek için enerjiden yararlanmak ve bunun çevresinde araştırma, yazılım ve hizmetler geliştirmek.
Ekibastuz’da önerilen Data Center Valley bu vizyonu somutlaştırıyor. 2 Ekim’de düzenlenen basın toplantısında Başbakan Yardımcısı ve Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma Bakanı Zhaslan Madiyev; elektrik, bağlantısallık, yatırımcı desteği ve düzenleyici düzenlemeleri bir araya getiren bir yaklaşımı anlattı.
Sunum materyallerinde 1 gigawatt’a kadar güç kapasitesi ve kilovatsaat başına 2,5 ABD senti elektrik fiyatı öngörüldü. Bu rakamlar tamamen faaliyete geçmiş bir tesisi değil, önerilen ölçeği ve yatırım teklifini ifade ediyor.
Madiyev ayrıca üniversitelerin, devlet kurumlarının, bankaların ve bilişim şirketlerinin mevcut süper bilgisayarlara erişebileceğini belirtti. Böylece bilgi işlem altyapısına yapılan yatırımın yerel araştırma ve iş geliştirmeyle bağlantılı hale getirilmesi hedefleniyor. Erişim düzenlemeleri, güvenilir elektrik ve soğutma sistemleri ile çevresel önlemler, bu altyapının sürdürülebilirliği açısından önemli olacak.
NVIDIA Başkan Yardımcısı Rev Lebaredian, yapay zekânın fiziksel dünyaya uygulanmasını; imalat, lojistik, tarım ve enerji gibi alanları ele alarak anlattı.
Kazakistan bu uygulamalara sanayi deneyimini taşıyor. Madencilikte, enerji tesislerinde ve ulaşım ağlarında çalışan insanlar karmaşık ekipmanları ve zorlu çalışma koşullarını biliyor. Bu bilgi birikiminin teknoloji geliştirme süreçlerine dahil edilmesi, yerel mühendislerin aşina oldukları sektörlere uygun ürünler geliştirmeleri için yeni fırsatlar yaratabilir.
Tokayev’in önerdiği AI Challenge da benzer bir hedef izliyor. Girişim kapsamında ekonominin gerçek ihtiyaçlarına dayalı sorunların belirlenmesi, yerli ve uluslararası ekiplerden çözüm önerileri alınması ve etkinliği kanıtlanmış projelerin üretimde uygulanması öngörülüyor. Girişim, teknolojik gelişmeyi işletmelerin ve sanayilerin ihtiyaç duyduğu sonuçlarla ilişkilendirmeyi amaçlıyor.
2 Ekim’deki bir panelde kuruluşların kendilerini değiştirmesi gereği de ele alındı. Kazakhtelecom’dan Bagdat Mussin, yapay zekâyla bireysel çalışmanın hızlanmasının, önerilerin uzun onay süreçlerinde takılıp kalmaya devam etmesi durumunda şirket verimliliğini mutlaka artırmayacağını savundu. Mussin’in değerlendirmeleri, yapay zekânın benimsenmesini işletmelerin çalışma biçimlerini yeniden tasarlamak için bir fırsat olarak ele aldı.
Tokayev, bu dönüşümün merkezine beşerî sermayeyi yerleştiriyor. Kısa süre önce açılan Qazaq AI Research University’ye dikkat çekerek eğitimin, sanayinin ihtiyaçlarına yanıt veren araştırmalarla ilişkilendirilmesi çağrısında bulundu. Ayrıca yapay zekânın sağlık, enerji, finans ve kamu yönetimi gibi alanlara uygulanmasını öngören AI+X yaklaşımını vurguladı.
Bunun kadar önemli olan bir diğer konu ise yapay zekânın doğru kullanılabilmesi için gereken insani beceriler. Tokayev’e göre yapay zekâ öğrenmeyi ve bilgi edinmeyi desteklemeli. Teknoloji ilerledikçe eleştirel düşünme, sağduyulu muhakeme ve sorumluluk duygusu giderek daha değerli hale geliyor.
Küresel şekliyle eski EXPO binasında yer alan Alem.AI, bu süreci erişilebilir öğrenme imkânlarıyla başlatmak üzere tasarlandı. Madiyev, halkın yapay zekâyla ilk karşılaşmalarından çocukların eğitimine, uzmanlık eğitimine, girişimciliğe ve araştırmaya, oradan da sanayi uygulamalarına uzanan bir yol tarif etti.
Sunum materyallerine göre 12-18 yaş arasındaki gençlere yönelik ücretsiz TUMO programına 4.500 kişi kayıt yaptırdı. Tomorrow School ise 18 yaş ve üzerindeki yetişkinlere akran öğrenimi modeliyle ücretsiz eğitim fırsatları sunuyor. Kayıt sayıları, programları tamamlama veya istihdam sonuçları hakkında doğrudan bir gösterge olmasa da bu programlar teknoloji eğitimine giriş kapısını genişletiyor.
Network School ise eğitim ile çalışma hayatı arasında başka bir bağlantı kurmaya çalışıyor. Sergi standındaki bir temsilci INPS Japan’a yaptığı açıklamada, işe alım sürecinde çevrim içi ve yüz yüze sınavlar, mülakatlar ve deneme aşamalarının kullanıldığını; bunun Kazak yazılım mühendislerini şirketlerdeki işlerle buluşturmayı amaçladığını söyledi.
Temsilci, girişimi geleneksel bir okuldan ziyade kurucuların ve mühendislerin yaşadığı, çalıştığı ve etkileşimde bulunduğu bir topluluk olarak tanımladı. Sistem, uluslararası istihdam fırsatlarına erişimi birlikte çalışma ortamıyla birleştiriyor.
Yetenekli insanların ülkede kalmasını sağlayan günlük yaşam koşullarına da dikkat ediliyor. Bakanın sunumunda konut, eğitim, sağlık hizmetleri ve güvenlik, insan kaynağının ülkede tutulması açısından öncelikler olarak sıralandı. Şehir yetkililerinin aynı gün sunduğu okul, sağlık tesisi ve spor altyapısı yatırımları, hızla büyüyen başkentte yaşam koşullarını iyileştirme çabalarını yansıtıyordu. Teknoloji geliştirme çalışmaları, insanların kalıcı bir yaşam kurabileceği bir şehir inşa etme çabalarıyla birlikte ilerliyor.
Tokayev ayrıca uluslararası iş birliğine yönelik yeni bir öneri ortaya koydu.
2 Ekim’de Yapay Zekâ Geliştirme Konseyi’nin üçüncü toplantısında Tokayev, önde gelen ABD teknoloji şirketlerinin imzaladığı Superintelligence Accord’dan esinlenen “Washington Modeli”nin, uzmanların değerlendirmesinin ardından Birleşmiş Milletler himayesinde hazırlanacak uluslararası bir anlaşmanın temelini oluşturabileceğini öne sürdü.
Tokayev, Kazakistan’ı kapsamlı uluslararası diyaloğa ev sahipliği yapacak bir merkez olarak önerdi ve konsey üyelerinden somut teklifler sunmalarını istedi.
Bu girişim, güvenli ve sorumlu yapay zekâ geliştirilmesine ilişkin uluslararası tartışmayı ilerletmeye yönelik bir öneri niteliğinde; hâlihazırda sonuçlandırılmış bir anlaşma değil. Tokayev, Kazakistan’ın vizyonunun Aralık ayında Miami’de düzenlenecek G20 zirvesinde sunulacağını söyledi.
Ülke içinde ise vatandaşların güvenliği, hakları ve yaşamsal çıkarlarının söz konusu olduğu durumlarda katı gereklilikleri savunurken, yetenekleri ve yatırımları yurtdışına yöneltebilecek aşırı düzenlemelerden kaçınmayı amaçlıyor. Hedef, teknolojik gelişme ile toplumsal sorumluluğu birlikte destekleyen bir çerçeve oluşturmak.
Kazakistan’ın diplomatik deneyimi bu girişimin arka planını oluşturuyor. INPS Japan, ülkenin nükleer silahsızlanma çabaları ve Dünya ve Geleneksel Dinler Liderleri Kongresi hakkındaki haberleri aracılığıyla, Kazakistan’ın siyasi ve kültürel farklılıklar arasında diyaloğu sürdürme çabalarını takip etti.
Yapay zekâ önerisi, bu diplomatik pratiğin teknoloji iş birliğine nasıl genişletilebileceğini incelemek için yeni bir fırsat sunuyor. İleri teknolojiler üzerindeki rekabetin yoğunlaştığı bir dönemde Kazakistan, uluslararası bilgi alışverişi, ortak araştırma ve yetenek geliştirme için açık kanallar oluşturulmasını savunuyor.
Tokayev, “Yapay zekâ yeni ayrışma çizgileri yaratmamalıdır” dedi. “Teknolojik engeller, uluslar arasındaki uçurumu yalnızca büyütecek ve ilerlememizi yavaşlatacaktır.”
INPS Japan’ın da katıldığı 1 Ekim akşamındaki Astana AI Film Festivali’ndeki özel gösterim, dönüşüme kültürel bir bakış sundu. Organizatörler, 125 ülkeden gelen 8.067 başvuru arasından 25 finalist seçildiğini açıkladı. Kazananların 3 Ekim’de duyurulması planlanıyor.
Organizatörlerden biri gazetecilere yaptığı açıklamada, yapay zekânın daha az kaynakla fikirleri filme dönüştürmeyi kolaylaştırdığını söyledi. Fikirleri hayata geçirme, öğrenme ve iş kurma araçlarına erişimi genişletme olasılığı, forumun daha kapsamlı gündeminin tamamına yayılan bir tema olarak öne çıkıyor.
Tokayev’in açıkladığı nihai hedef, teknolojik ilerlemeyi her vatandaş için somut faydalara dönüştürmek.
Astana’da şekillenmekte olan girişim, coğrafya ve kaynaklar temelinde kurulmuş bağlantıları bilgi ve yaratıcılık alanına genişletmeye çalışıyor. Bilgi işlem altyapısını kullanan araştırmacılar, sanayi sorunlarını çözen mühendisler, uluslararası çalışma fırsatlarının peşinden giden gençler ve yeni ifade biçimleri geliştiren sinemacılar; faaliyetleri ülke içinde büyüyüp birbirine bağlandıkça Kazakistan’ın bir köprü olarak rolüne yeni bir anlam kazandırabilir.
Bu makale, Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi (UN ECOSOC) nezdinde danışmanlık statüsüne sahip Soka Gakkai International iş birliğiyle INPS Japan tarafından hazırlanmıştır.
INPS Japan